تبلیغات
مطالب اینترنتی - تاریخ سفالگری در ایران – گردشگری

مطالب اینترنتی

سفالگری یا کوزه گری ایرانی سابقه طولانی در تاریخ ایران دارد.

سفالگری یکی از اولین و مهم ترین اختراع‌های ساخته شده توسط انسان است. برای مورخان و باستان شناسان از مهم ترین مظاهر هنری است. باستان شناسان از راه سفالگری با شرایط اجتماعی و اقتصادی یک دوره یا یک منطقه آشنا می‌شوند. با مطالعه سفال‌ها در مورد زندگی، دین مردم و تاریخ٬ روابط اجتماعی و نگرش جامعه را نسبت به همسایگان تفسیر می‌کنند

تاریخ سفالگری در ایران

کوزه سفالی متعلق به هزاره چهارم قبل از میلاد در موزه ملی ایران

ساخت سفال در ایران دارای سابقه طولانی و درخشان است. با توجه به موقعیت جغرافیایی خاصی کشور ایران، که در محل تقاطع تمدن‌های باستانی و در مسیرهای کاروان‌های مهم واقع است، تقریبا در هر بخشی از ایران، در زمان‌های مختلف درگیر ساخت سفال بوده‌اند. با این حال، حفاری‌های اخیر و تحقیقات باستان شناسی نشان داد که چهار منطقه عمده در تولید سفال در فلات ایران وجود دارد که شامل بخش نسخت شامل غرب کوه‌های زاکرس و نواحی لرستان است٬بخش دوم شامل نواحی جنوب دریای خزر که استان‌های گیلان و مازندران را در بر می‌گیرد. این دو منطقه نخستین نواحی در فلات ایران بوده‌اند که سفالگری را آغاز نموده‌اند. بخش سوم شامل شمال غرب کشور و نواحی آذربایجان را شامل می‌شود بخش چهارم در جنوب شرقی است که و استان‌های کرمان و استان سیستان و بلوچستان را شامل می‌شود افزون بر این ۴ منطقه نواحی کویری ایران را نیز می‌توان به ان اضافه کرد که قدمت ساخت سفال در ۸ هزاره پیش از میلاد بر می‌گردد.

سفالگری
سفال یکی از قدیمیترین ساخته‌های دست بشر است که در تمام طول عمر وی از قدیمیترین ایام تاکنون مورد استفاده قرار گرفته‌است. به این جهت درگاهنگاری دورانهای پیش از تاریخ نقش مهمی دارد. ساخت سفال با گذشت زمان به نسبت تغییر فرهنگهای پیش از تاریخی و تجربه اندوزی اقوام بشری از نظر جنس، فرم، رنگ و نقش دچار تغییراتی چشم گیر شده‌است. این تغییرات عاملی تعیین کننده در تقسیم بندی انواع سفالهای پیش از تاریخی و بعد از آن در مورد چگونگی ساخت اولین سفال بدست انسان نظرات مختلفی ارائه شده‌است. عده‌ای ریشه سفال را در صنعت سبد بافی می‌دانند و معتقدند برای اولین بار گلهای اندود کننده کف سبدهای گیاهی پس از خشک شدن و یا قرار گرفتن در آتش و سوختن چوبهای سبد، الهام بخش سفال سازی بوده‌است. عامل پیدایش صنعت سفال سازی هر چه باشد در این مورد شکی نیست که سفالهای اولیه دست ساز و خشن و ماده چسبندگی آنها شن و گیاهان خرد شده بود است
در حدود ده هزار سال پیش که انسان‌های ساکن بین النهرین زندگی غار نشینی و دوران جمع آوری غذا را پشت سر گذارده و به دوران تولید غذا شروع نموده بودند و در پهنه دشت بصورت اجتماعات اولیه کشاورزی مستقر شده بودند، تمدنی را بوجود آوردند که از مشخصات آن ساخت سفال‌های ظریف و زیبای نخودی و قرمز رنگ است. این تمدن همراه با خصوصیات دیگر آن در این منطقه شکوفا گردید و به تدریج در دنیای پیش از تاریخ در منطقه وسیعی گسترش یافت. آثار و بقایای این نوع سفال از شرق دریای مدیترانه تا دره رود سند در حفاری‌های باستان‌شناسی در مناطق باستانی آشکار گردیده‌است.
یکی از سنتهای مشخص سفالگری فلات ایران سفال قرمز رنگ منقوش می‌باشد که در طول هزاره‌های ششم و پنجم ق. م. در حاشیه کویر در فلات مرکزی ایران شکل گرفت و متداول شد. این سفال‌ها دست ساز و برنگ قرمز و دارای خمیری مخوط با پودر شن یا گیاهان خرد شده می‌باشد. این نوع سفال طی حفریات باستان‌شناسی از محوطه‌های باستانی چشمه علی، قره تپه شهریار، اسماعیل آباد، تپه زاغه، سیلک و حصار شناسائی شده‌اند.
مهم‌ترین تحمل در صنعت سفالگری که این صنعت را بکلی دگرگون ساخت اختراع چرخ سفالگری است که در هزاره چهارم ق. م. اتفاق افتاده سفالگران ابتدا از چرخهای کند گردش یا بطئی استفاده کرده و سپس به چرخهای پرسرعت و تند گردش که امروز نیز مورد استفاده کارگاه‌های سفالگری سنتی است دست یافتند.

تاریخ سفالگری در ایران
مجموعه سیلک تهران در موزه ملی ایران

از اوائل هزاره سوم ق. م. نوع دیگری سفال از مناطق شمال فلات ایران به سمت داخل فلات نفوذ می‌کند که به سفال خاکستری معروف است. این نوع سفال چرخساز می‌باشد و از نظر سبک ساخت و تزیینات تحت تأثیر ظروف فلزی هم عصر خود قرار گرفته‌است. سفال خاکستری با تکنولوژی بالا و در کوره‌ای مخصوصی که سفالگر بخوبی در آن کنترل حرارت و میزان اکسیداسیون فعال را اعمال می‌کرده‌است پخته شده‌اند. فرهنگ سفال خاکستری از اوائل هزاره سوم ق. م. در مناطق باستانی یانیک تپه اردبیل، تورنگ تپه گرگان، تپه حصار دامغان شناسائی شده‌است. سفال خاکستری براق در طول عصر آهن یعنی از اواسط هزاره دوم ق. م. به بعد در اکثر نقاط فلات ایران گسترش یافت و در همین دوره به اوج زیبائی، ظرافت و پیشرفت تکنیکی در ساخت و پخت و و تزیین رسید. از نیمه‌های هزاره اول ق. م. با رونق فلزکاری صنعت سفالگری رو به افول می‌رود بطوریکه در دوران تاریخی سفالهای ساخته شده عمدتاً بسیار خشن و بدون نقش هستند و از ظرافت سفالهای پیش از تاریخی خبری نیست.

دوره پیش از تاریخ
یکی از اولین سایت‌های شناخته شده در کاوش‌های باستان شناسی ماقبل تاریخ تپه گنج دره در کرمانشاه است که قدمت آن به ۸ هزار سال پیش از میلاد بر می‌گردد یکی دیگر از مناطق کشف شده با قدمت پیش از تاریخ غارهای کمربند در منطقه جنوبی دریای خزر در نزدیکی بهشهر است.

مادها و هخامنشیان (۷۲۸-۳۳۰ پیش از میلاد)

از سفالگری در دوران ماد اطلاعات زیادی در دست نیست. اثار این دوره را می‌توان در نزدیک ملایر و بیستون و همچنین استان‌های کردستان و گیلان یافت. کاوشهای اخیر توسط مرکز تحقیقات باستان شناسی ایران در سایت زیویه نشان می‌دهد یکی از مهم ترین نوآوری‌ها در فناوری سفالگری و سرامیک که شامل ظروف لعاب دار می‌شود در این دوران رخ داده‌است.

تاریخ سفالگری در ایران
ریتون نمونه‌ای از سفالگری در دوران هخامنشیان

با آمدن سلسله هخامنشی در قرن ۶ پیش از میلاد پیشرفت‌های بزرگ در ساخت سفال صورت گرفته‌است. در این دوران سفال ظریف با شکل‌های جدیدی ساخته شده‌اند. برای نمونه می‌توان به ریتون یا تکوک اشاره کرد. سطوح سفال‌های حکاکی و تزئین می‌شده‌اند. کاوش و حفاری در تخت جمشید و شوش نشان داده‌است که دیوارهای کاخ‌ها با آجر لعاب، که شامل دکوراسیون استادانه درست شده بودند و با تصاویر حیوانات و سربازان پوشیده بوده‌است.

اشکانیان (۲۴۸-۲۲۴ پیش از میلاد)
تاچندی پیش اطلاعات زیادی از هنراشکانی در دست نبود بعد از کاوش‌های باستان شناسی پروفسور آرتور اوفام چندین سایت باستان شناسی وابسته به دوران اشکانی کشف، بررسی و شناخته شد. برخی از این سایت‌ها فراتر از مرزهای کنونی ایران است برای نمونه نساء در آسیای میانه و یا دورا اروپوس د ر سوریه را می‌توان نام برد که آثار هنر اشکانیان در آن‌ها وجود دارد. سایت‌های باستان شناسی وابسته به دوران اشکانی در داخل ایران نیز بسیارند که می‌توان به سایت‌های کنگاور، صددروازه٬هگمتانه و سایت‌های مختلف در دشت گرگان، گیلان و سیستان اشاره کرد.
از اکتشافات جدید باستانی اصلاعات بسیاری از سفالگری و هنر اشکانیان به دست آمده و نشان می‌دهد که سفالگری در در سراسر امپراتوری اشکانی یکسان نبوده‌است. سفال اشکانی را می‌توان به دو گروه عمده تقسیم کرد:ظروف لعاب دار و بدون لعاب٬سفال‌های بدون لعاب بیشتر کاسه، فنجان‌های کوچک و شیشه‌های بزرگ با پایگاه‌های محدب و بدون هیچ گونه تزیین سطح را شامل می‌شد.

ساسانیان (۲۲۴-۶۵۱ میلادی)
هنر ساسانیان
به طور کلی می‌توان گفت که سفال ساسانی به بیان دقیق، با تفاوت‌هایی تداوم سنت‌های اشکانی است. سفال‌های دوران امپراتوری ساسانیان شامل دو دسته بدون لعاب که بیشتر کوزه‌های بزرگ، کوزه‌ها، و انواع مختلف کاسه را شامل می‌شد. بیشاپور٬سیراف، کنگاور، دشت گرگان ٬تورنگ تپه٬تخت سلیمان٬تخت ابونصر در استان فارس و قابیرا در نزدیکی کرمان سایت‌هایی هستند که آثار هنر ساسانیان در آن‌ها کشف شده‌اند. در دوران ساسانی رنگ سبز فیروزه‌ای یا آبی فیروزه‌ای مهم ترین رنگ برای سفال‌های می‌شود.

سفالگری در دوران اسلامی
سفالگری دوره سلجوقیان

سلسله سلجوقیان در اوایل قرن پنجم هجری در ایران تشكیل گردید . سلسله مذكور گسترش یافت و گروهی دیگر از آنان حكومت سلجوقیان روم را در آسیای صغیر بنیاد نهادند . بیشتر از دو سده عمر نكرد ، ولی در این دوران قدرت سیاسی آنان تا مرزهای عراق و سوریه گیترش یافت و گروهی دیگر از آنان حكومت سلجوقیان روم را در آسیای صغیر بنیاد نهادند.
بطور كلی دوره سلجوقی را از نظر شكوفایی هنرهای گوناگون می توان از دورهای درخشان ادوار اسلامی دانست . در دوره حكمرانان این سلسله ، از جمله ملكشاه ، سلطان سنجر هنرهای اسلامی رونق و توسعه یافت .
در دوره سلجوقیان هنرهای مختلف مانند معماری ، فلزكاری ، بافندگی ، آجركاری ، گچبری و دیگر هنرها به حد اعلای شكوفایی خود رسید . در هنر سفالگری این دوران می توان استفاده وكاربرد شیشه سفالگران را از خمیر سفید شیشه برای ساخت ظروف سفالین مشاهده كرد.
این خمیر تقریبا شبیه خاك چینی دوره سانگ در در چین بوده كه در آن كشور شهرت فراوان در ساخت سفالینه داشته است . ظروف سفالین ساخته شده از این ماده خمیر ، یسار نازك بوده كه با پوشش لعاب قلیایی ، رنگی نیمه شفاف به ظروف می داده است.
ظروف سفالین عهد سلجوقی متنوع و شامل سفالینه بی لعاب ، سفالینه یكرنگ ، سفالینه لاجوردی ، سفالینه مینایی ، سفالینه زرین فام ، سفالینه با نقش زیر لعاب ، سفالینه سفید رنگ مسبك ، سفالینه با نقش قالب زده است .
سفالینه های یاد شده به اشكال گوناگون بروی ظروف سفالین ساخته شده كه از نظر تزیینات ، هریك دارای ویژگیهای خاص هستند .
سفالگران این دوران ار تزیینات گوناگون ، مانند نقوش هندسی ، خطوط كوفی ، نقوش پرندگان وحیوانات ، خطوط مارپیچ ، نقوش گل وگیاه ، نقوش انسانی كه با لعابهایی به رنگ ، آبی ، سیاه ، زرد ، قهوه ای ، لاجوردی ، سبز ، سفید ، فیروزه ای و دیگر رنگها در آرایش ظروف سفالین استفاده می كرده اند .
تحقیقات باستان شناسی ، نشان داده است كه شهرهای معروفی ، چون سلطان آباد (اراك فعلی ) ، ری ، كاشان ، ساوه ، گرگان ، نیشابور ، شوش ، بخارا ، اصفهان و سمرقند از مراكز مهم سفالگری دوران سلجوقی بوده است .

ســفالگری دوره خوارزمشاهیان
در گذشته هنرهای مختلف دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان توامان مورد بحث و بررسی قرار می گرفت ، ولی كاوشها و تحقیقات سالهای اخیر نشان داده است كه از بسیاری جهتها در توسعه هنرها و شیوه های ساخت ، این دو سلسله هریك دارای ویژگیهای خاص می باشند . این ویژگیها در توسعه هنر سفالگری و مـعماری كاملا مشخص است .
همچنین بررسیها و كاوشهای باستان شناسی سالهای اخیر نشان داده است كه دوره خوارزمشاهی از نظر هنرهایی چون فلز كاری ، سفالگری ، گچبری و ویژگیهای معماری سبك جداگانه ای داشته كه با ویژگیهای عصر سلجوقی و ایلخانی متفاوت بوده است .
سفالینه دوره خوارزمشاهیان متنوع و عموما شامل سفالینه جرجان (گرگان) ،كاشان ،ری و سفالینه محلی است كه در انواع گوناگون ظروف سفالین ، چون زرین فام نقاشی شده زیر لعاب ، مینایی یا هفت رنگ ، یكرنگ با نقش كنده ، یكرنگ با نقش افزوده و بی لعاب ساخته شده است .

ســفالگری دوره ایلخانیان
در اوایل سده هفتم هجری حملات وحشیانه مغولان ، بسیاری از شهر ها و مراكز سیاسی و هنری را به ویرانی كشاند و به این ترتیب به جز معدود كارگاههای سفالگری چون كاشان كه فعالیت نسبی داشتند ، بقیه یا منهدم گردیده ویا از فعالیت باز استادند ، ولی به تدریج حكمرانان مغول تحت تاثیر فرهنگ ، تمدن و هنر ایران زمین كهنسال قرار گرفتند و با پذیرش دین اسلام به تشویق هنرمندان در رشته های گوناگون هنری پرداختند .
تجدید فعالیت هـنری و معماری در این زمان تقریبا با تاسیس سلسله ایلخانی به وسیله هلاكو آغاز گردید و شهر هایی ، چون مراغه ، تبریز و سلطانیه مركز تجمع هنرمندان شد .
در اوایل سده هشتم هجری با شروع صدارات خواجه رشید الدین فضل الله تحول چشمگیری در خلق آثار هنری ، مانند نقاشی و كاشیكاری بوجود آمد .
در اواخر سده هفتم و اوایل سده هشتم هجری مراكز سفالسازی جدیدی در نقاط مختلف شروع به فعالیت نمودند كه از آنت میان میتوان تخت سلیمان آذربایجان ، كرمان ، ورامین ، ری ، سلطان آباد (اراك فعلی) و گرگان را نام برد .
ظروف سفالین دوره ایلخانی متنوع و در كارگاههای متعددی ساخته و پرداخته شده است ؛از جمله سفالینه كاشان ، كرمان ، جرجان ، سلطان آباد ، تخت سلیمان و سفالینه محلی .
سفالینه های یاد شده عموما به شكل ظروف سفالینی به شیوه یكرنگ ، زرین نام ، مینایی ، نقش كنده ، یكرنگ لاجوردی ساخته شده است . و بسیاری از آنان دارای تزئینات بسیار زیبا با نقوش گیاهی ، انسانی ، پرندگان (سیمرغ ، اژدها) و هندسی بوده كه به اشكال كاسه ، بشقاب ، پیاله ، خمره و دیگر ظروف ساخته می شده است .

سـفالگری دوره تیموریان
حملات وحشیانه تاتار را بار دیگر در سال ۷۲۷ هجری تیمور تكرار كرد . این بار نیز همانند گذشته بسیاری از شهر های ایران به ویرانی كشانده شد . تیموریان مركز سیاسی خود را به شرق ایران ، یعنی شهر سمر قند منتقل نمودندو تیمور نیسز مانند ایلخانیان پس از مدتی تحت تاثیر فرهنگ و تمدن ایران قرار گرفت و در رونق هنر های گوناگون اقداماتی بعمل آورد . از این رو هنرمندان معروف را از سراسر ایران از سمرقند فرا خواند . این هنرمندان ایـرانی در شهر های ایران ، چـــون سمر قند ،
هرات ، مشهد ، شیراز ، مازندران ، غبیرا ، كرمان هنر های گوناگون را تویعه بخشیدند و به ایجاد بنا های اداری و مذهبی همت گماشتند . دوره شاهرخ تیموری عصر شكوفایی هنر ها در آغاز قرن نهم هجری است . در دوره شاهرخ و بایسنقر هنر های گو ناگون چون معماری ، نقاشی ، كاشی كاری ، خوشنویسی به حد اعلای ترقی رسید . مجموعه بناهای شاه زند ، مساجد گوهر شاد و كبود ، مدرسه خرگرد و تزیینات بسیار زیبای آن یادآور شكوه آن دوران است . متاسفانه آگاهی از هنر سفالگری و كارگاههای این دوره به علت عدم كاوشهای باستان شناسی در مراحل اولی است . بطور كلی سبك و شیوه سفالگری این دوره در این زمان ادامه یافت ولی سفالگران این دوره.
در عهد تیموری یاخت نوع تازه ای از ظروف سفالین كه به نوع ظروف كوباچه ( شهری است در داغستان قفقاز ) معروف است متداول گردید . تزیینات این نوع ظروف شامل نقوش ، هندسی ، گل و گیاه بوده كه در زیر لعاب شفاف با لعاب آبی و لاجوردی با رنگ سفالین آبی و مبتكر و سازنده انواع سفالینه مانند دوره سلجوقی و خوارزمشاهی نبوده اند سفید این دوره كه زمینه ای سفید دارد و نقوش تزیینی آن آبی است احتمالا تحت تاثیر ظروف معروف آبی و سفید وارداتی كشور چین ساخته و یا تقلید شده است .

ســفالگری دوره صفویان
با آغاز سده دهم هجری سلسله دیگری به نام صفویان در ایران تشكلیل گردید و شهرهایی چون تبریز ، قزوین و اصفهان به پایتختی آنان انتخاب گردید . محققان دوران صفویه را به سه دوره ، آغاز صفویه ، دوره میانی ( دوره شاه عباس ) و بالاخره سالهای انقراض صفویان تقسیم نموده اند .
و شكوفایی آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است . هنرهای گوناگون چون معماری ، نقاشی ، فلزكاری ، نساجی و قالی بافی و تزیینات معماری به حد اعلای ترقی رسید . در هنر سفالگری نیز هنرمندان و سفالگران این دوران علاوه بر ادامه سنتها و شیوه سفالگری دوره میانی كه همزمان با حكومت شاه عباس اول صفوی است ، از نظر خلق آثار هنری گذشته تحول تازه ای با برخورداری از تاثیر سفال سازی چین ، عثمانی و اروپایی بوجود آوردند .
ظروف سفالین دوران صفوی را میتوان به گروههای زیر تقسیم بندی نمود :
(متاخر ) ، سفالینه یكرنگ كرمان ، سفالینه رنگارنگ مشهد .
گلهای تزیینی ، نقوش انسانی ، حیوانی ، گیاهی و پرندگان از جمله تزیینات متداولی است كه در آرایش ظروف سفالینی دوره صفویه چون كاسه ، بشقاب ، كوزه ، قدح ، پیاله ، كوزه ، قلیان و دیگر ظروف بكار برده شده است.

سـفالگری دوره زندیه تا عصر حاضر
بعد از انقراض حكومت صفویه هنر و تمدن اروپایی و دنیای غرب و شرق تغییرات بسیاری در شیوه هنری كشورهای كهن و شرقی از جمله ایران به وجود آید و آفرینش هنرهای گوناگون به روش گذشته ادامه نیافت . آگاهی ما از چگونگی دوره زندیه ، افشاریه و قاجاریه به آن حد نیست كه بتوان شیوه و سبكهای گوناگونی برای آن تعیین نمود . بعد از حمله افغانها و انقراض سلسله صفویه بیشتر كارگاههای سفالگری به فعالیت ادامه دادند .
از انواع ظروف سفالینی كه در این دوران ساخته می شده باید ظروف سفالین آبی و سفید و ظروف سفید رنگ را نام برد . با تغییر پایتخت از اصفهان به شیراز در دوره زندیه و سپس به مشهد در دوره افشاریه و بالاخره به تهران در عهد قاجاریه مراكز سفالگری مهم و فعال نیز به این شهرها منتقل گردیدند .
از جـــمله كارگاه های سفالگری باید كارگاه های شهر اصفهان را نام برد كه ساخت ظروف سفالین آبی و سفید ، نقاشی زیر لعاب و رنگارنگ در آن شهر معمول و متداول بود .
در این دوره ســاخت نوع جدیدی از ظروف سفالین با نقاشی و تــزیین آبی متمایل به سیاه و تزیین مشبك با لــعاب شفاف در شهرهای مـختلف از جمله نائین مرسوم گردید . صنعت سفالگری ایران با شروع قرن حاضر به عــلت ازدیاد محصولات سفالین اروپا ، خاور دور و رواج آن در بازارهای جهانی به دست فراموشی سپرده شده است .
بهر حال ایران با سهم بسزایی كه در بنیان گذاری فرهنگ و تمدن جهانی داشته در طی قرون متمادی سنتهای هنری را ادامه داده و همواره در خلق آثار هنری از جمله سفالگری پیشگام بوده است .
در دوران معاصر هنر سفالگری در كرانه های خلیج فارس تا حاشیه دریای خزر با ویژگی های گوناگون ادامه دارد و به نظر میرسد در این راستا بیش از همه نقوش مختلف سفالینه هاست كه ریشه در هنرمندان سفالگر قرون گذشته دارد .

تزئینات سفال و سفالگری ایران دوره اسلامی
در ایـن دوران كه حدود ۱۵۰۰ سال را شامل می شود سفال و سفالگری وارد مرحله جدیدی شد و در شیوه ساخت تزیین و كاربرد آن تحولات چشمگیری پدیدار گردید . این تحولات كه در ارتباط با ادبیات ، اقتصاد ، خوشنویسی ، نقاشی و تزیینات شكل گرفت و ساخته شد ، دارای ویژگی های گوناگون است كه در طی ۱۵ قرن در شهرها و كارگاه های سفالگری ایران با هنرمندی كوزه گران و سفالگران ساخته و پرداخته شده است .
از انجا كه سفالگری ایران ، در ادوار اسلامی كاملا با دوره های متقدم خود تفاوت فراوانی دارد ، شایسته است به توسعه وگسترش این هنر والای اسلامی در ارتباط با دوره های تاریخی ، سیاسی ۱۵ قرن گذ شته و همچنین شیوه های ساخت انواع سفالینه ، تزیینات ، كوره های سفالگری ، مفاهیم نقوش و انواع نقوش پرداخته شود .
سفالینه دوره اسلامی به دو گروه عمده بی لعاب و با لعاب تقسیم می شوند . گروه لعابدار از نظر شكل ، لعاب ، طرح و نقوش دارای ویژگیهای خاصی هستند كه هنرمندان سفالگر عهد اسلامی با مهارت و استادی خاصی در كارگاه های گوناگون سفالگری به ساخت آن پرداخته اند . طرح و نقوش سفالینه اسلامی كه در وهله اول مهم ترین مرحله كار سفالگر است از اهمیت ویژه ای برخوردار است .
سفالگران از اوایل اسلام تا عصر حاضر از طرح و نقوش مختلف برای آرایش انواع ظروف سفالین این دوره استفاده كرده اند . در ساخت كاسه ، كوزه ، آبخوری ، پیاله ، ساغر ، ابریق ، جام ، بشقاب ، خمره ، از خمیری به رنگ های قرمز . نخودی ، خاكستری استفاده شده است .
گروه اول یعنی سفالینه بدون لعاب در برگیرنده انواع مختلفی چون سفالینه بی لعاب ساده ، سفالینه بی لعاب با نقش كنده ، سفالینه بی لعاب با نقش قالب زده ، سفالینه بی لعاب با نقش افزوده است كه در كارگاههای گوناگون سفالگری از جمله نیشابور ، ری ، گرگان ، ساخته شده اند . هنرمند سفالگر از انواع طرح و نقوش متداول مانند نقوش گیاهی ، هندسی ، نوشته كوفی ، صحنه های رقص و نوازندگی و دیگر نقوش برای آرایش سفالینه استفاده كرده است .

ســفالینه لعابدار
سفالگران دوره اسلامی در ساخت ظروف سفالین لعابدار در انواع مختلف ، سعی فراوان بكار برده اند . از اوایل اسلام همزمان با نهضتها و جنبش های مـلی و تاسیس سلسله هایی چون طاهریان و سامانیان در كارگاه های مختلف سفالگری ساخت انواع سفالینه لعابدار متداول گردید .
مهمترین گروه سفالینه سفالینه لعابدار شامل سفالینه با پوشش لعاب گلی (SLIP)سفالینه با لعاب رنگارنگ بر زمینه سفید ، سفالینه با طرح تقلید زرین فام ، سفالینه با لعاب و طرح پاشیده ، سفالینه با لعاب و طرح نقش كنده ، سفالینه با لعاب و طرح یكرنگ ، سفالینه با لعاب و طرح زیر لعاب ، سفالینه با لعاب و طرح زرین فام ، سفالینه با لعاب و طرح مینایی ، سفالینه با لعاب و طرح لاجوردی ، سفالینه با لعاب و طرح آبی و سفید ، سفالینه با لعاب و طرح سلادن و بالاخره سفالینه محلی است .
در بررسی و تحقیقات سفالینه لعابدار اسلامی معلوم گردیده كه بسیاری از شهرهای معروف این دوره مانند ری ، گرگان ، ساوه ، نیشابور ، تخت سلیمان ، ورامین ، جزایر خلیج فارس از جمله سیراف ، غبیرا ، هرمز ، قشم ، كیش و نواحی حاشیه دریای خزر چون آمل ، ساری ، گرگان ، ساخت ظروف سفالین رواج داشته است.
در تولیدات انواع سفالینه طرح و نقوش مختلف چون نقوش انسانی ، حیوانی ، گیاهی ، پرندگان ، آبزیان ، نقوش نوشته دار و دیگر طرحها متداول بوده است . لازم است یادآوری شود كه اوج ترقی و زیبایی سفالینه اسلامی را می توان در دوران كوتاه سلسله خوارزمشاهیان ، سده ششم و هفتم هجری مطالعه نمود .
از جمله ظروف سفالینه اسلامی ظروفی است به نام طلایی یا زرین فام معروف شده است .
ساخت و تكامل این ظروف در هر دوره مشخص تاریخی شكل گرفته و در هریك از این ادوار با ویژگی های مشخصی توسط هنرمندان سفالگر اسلامی در كشورهای مختلف عرضه شده است. با توجه به این ویژگی ها سفالیه زرین فام را بشرح زیر تقسم بندی كرده اند :
الف ـ ظروف طلایی اولیه قرن ۳ ـ ۴ هجری
ب ـ ظروف طلایی قرون وسطی قرن ۵ ـ ۹ هجری
ج ـ ظروف طلایی متاخر قرن ۱۰ ـ ۱۲ هجری
سفالگران دوره سلجوقی و خوارزمشاهی پس از موفقیت در ساخت ظروف سفالین مختلف به نوعی سفالینه كه بین متخصصان هنر اسلامی بنامهای گوناگون مانند نقاشی روی لعاب ، هفت رنگ یا مینایی معروف گردیده دست یافتند . این نوع سفالینه كه نقاشی آن قابل مقایسه با مینیاتورهای نسخ خطی همدوره خود میباشد از زیباترین سفالینه های اسلامی شمرده می شود .
رنگهایی كه در تزیین سفالینه مینایی بكار برده شده شامل آبی ، لاجوردی ، سبز ، سفید ، فیروزه ای ، قهوه ای ، سیاه و زرد كه در مواردی این رنگها مخلوط شده یكجا بكار می رفته است و زمانی از بعضی رنگها استفاده شده است .
اندكی پس از از منسوخ شدن ساخت ظروف مینایی تكنیك دیگری كه بین متخصصان سفال اسلامی به شیوه لاجوردی موسوم شده در بعضی از مراكز سفال سازی ایران رواج یافت . شیوه ساخت ظروف لاجوردی را می توان نوع ساده تری از نوع مینایی دانست كه در زمان ایلخانیان پس از فراموش شدن ساخت ظروف مینایی متداول گردید . رنگهافیروزه ای ،
سفید ، اخرایی و طلایی بوده كه بر پوشش لعاب لاجوردی بكار می رفته است . تزیینات شامل نقوش هندسی ، گل و گیاه ، طوماری و اسلیمی بوده كه گاهی به صورت ساده و گاهی برجسته بكار می رفته است .

تــاریخچه سفال مینا
آغاز كاربرد مینا را به دشواری می توان مشخص كرد لیكن روش مینایی از دوران باستان مورد استفاده بوده . قدیمی ترین لعاب مینا كه تا كنون یافت شده متعلق به قرن ۱۵ قبل از میلاد و ظرفی مصری است كه با پودر شیشه روی بدنه تزیین شده است . در دوران هخامنشی آجرهای مینایی با لعاب قلیایی در آپادانای شوش یافت شده كه هم اكنون نمونه هایی از آن در موزه لوور پاریس نگهداری می شود . در شوش دو شیوه تزیین در آجرها دیده می شود ، آجرهای سیلیكونی لعابدار با طرحهای برجسته و آجرهایی با سطح صاف كه طرح منحصرا توسط رنگ اجرا شده است . این نوع آجرها دارای تركیبی از مخلوط شن و آهك بوده اند كه هر آجر به همراه تزیین برجسته یا بدون آن در قالب شكل داده شده و سه بار داخل كوره می رفته است .
اولین پخت ساخت بدنه است كه سفالگران امروزی به آن بیسكوییت می نامند . در دومین پخت لعاب مینا داده می شده و در پخت نهایی لعاب سیلیكونی به عنوان یك ماده شفاف و روان ، رنگ شده با اكسیدهای گوناگون به آن افزوده می شده است . سرب آنتیموان برای رنگهای زرد ، مس برای سبز ـ آبی ، فرو منگنز برای سیاه و قهوه ای و قلع برای ساخت لعاب مات و تولید رنگ سفید به كار می رفته است . همچنین در تخت جمشید فارس شواهدی از خشتهای پخته با لعابی مشابه مینایی وجود دارد . در ساخت سفالینه های مینایی خمیر سفال تغییر می كند گل رس سیلیكات آلومینیوم آبدار است كه سفال از آن ساخته می شود خاك چینی یا كائولین خالص ترین نوع این خاك است . عناصر دیگری مثل سدیم ، پتاسیم ، كلسیم ، منیزیم اگر همراه این خاك باشند ناخالصی های آن به حساب می آیند .
برای ساخت سفالینه های مینایی از خمیر شیشه یا خاك چینی استفاده می شود . كاربرد مینا تنها در حالت مطلوب و بر سطحی مشابه با شیشه انجام پذیر می باشد ، همینكه مینا كاری بر روی سفالهای یخت و اغلب حاوی كائولین زیاد تكامل یافت ساخت ظروف با لعاب مینایی امكان پذیر گردید ، بدین ترتیب ظروف لعابدار سدهء ششم هجری قابلیت تزیین مینا كاری را پذیرا بود .كه نمونه های ویژه ای در دوران سلجوقی مشاهده می نماییم . و محتملا حدود سالهای ۴۹۵ تا ۵۴۵ هجری در كاشان كه در آن سفالها گرد كوارتز با كائولین آمیخته می شد و سفال با بدنه ای شفاف به وجود می آمد كه به خصوص برای كنده كاری بدنه چنان كه باید محكم و مقاوم بود . روش معمول در ساخت سفالهای مینایی كه منتسب به كاشان و برخی دیگر و برخی دیگر از شهرهای ایران مركزی در سدهء ششم شناخته شده است احتمالا ریشه آزمایشهای سفالگران نیشابور و سمرقند داشته كه تلاش می كردند پس از پختن سفالینه ها دارای نقش یا لعابی بر سطح ، آنها را نقش اندازی و بار دیگر در كوره حرارت دهند تا طرحی سفید رنگ بوجود آید . مجموعه ای از كاسه ها با تاریخ ۵۷۰ تا ۵۸۰ هجری نمایانگر اوج تكامل این روش است . اسلوب فوق بسیار پیچیده و مشتمل بر چندین بار به كوره رفتن سفال در حرارتهای معمولا ۷۵۰ درجه سانتیگراد ، متوالیا رو به كاهش بوده است . با آنكه رنگهای لعاب كه از مواد معدنی فلزی و اكسیدها به دست می آید بسیار زیاد هستند ولی همیشه این سفالها در تطبیق دادن خواصشان در كوره با لعاب مسئله ساز بوده اند . گرمای لازم برای ذوب شدن لعاب روی ظرف یا منجر به خراب شدن رنگ می شود یا بر استحكامش تاثیر می گذارد . مقارن با اواخر قرن ۶ هجری سفالگران اسلامی به روشنی دریافتند كه اگر اشیاء منقوش چند رنگ می خواهند دو راه دارند .
آنها یا می توانستند رنگ آمیزی را محدود به چند رنگ نمایند كه گرمای لازم برای پخته شدن و لعاب ظرف در یك مرحله را تحمل می كنند یا می توانستند ابتدا ظرف را لعاب داده ، بپزند سپس با رنگهای ناپایدار با پخت مجدد ظرف در حرارتی پایین را بكار گیرند .

تـكنیك و جنس لعاب
این لعاب از داخل كردن ۶ تا ۱۵ درصد اكسید قلع در مایع شیشه گری به دست می آید . اكسید قلع بی آنكه در مایع شیشه حل شود در آن به حالت معلق می ماند و آن را به رنگ سفید در می آورد . از اكسید فلزات در لعاب به عنوان عامل رنگی استفاده می شود . ابتدا مخلوط قلع و سرب را حرارت داده و فلز در مجاورت هوا و حرارت اكسید شده و به صورت پودر زردرنگی به نام خاك شیشه در می آید سپس شیشه ذوب شده را با مواد دیگر تشكیل دهنده لعاب و خاك شیشه مخلوط كرده و حـرارت می دادند . این روش كه با پخت با حـرارت كم نامیده می شود یكی از دشوارترین مــــراحل ساخت در صنعت سفالگری بوده است زیرا احتیاج به دو بار
حرارت و هر بار با درجات متفاوت داشته است . بدین صورت كه ابتدا ظرف را با لعاب پوشانده و به كوره می بردند و با حـــرارت كمتر از ۶۰۰ درجه سانتی گــراد نقاشی ها را تــــثبیت می كردند .
به گفته آرتورلین ظرف دائــما بین نقاش و كوره در رفت و آمد بوده است . وجود اكسیدهای فلزی در این لـــعاب كه به عنوان ( FLASK ) عمل می كنند موجب پایین آمدن درجه پخت می گردد .
در نوع دیگری از ساخت لعاب مینایی كه به وسیله هنرمندان ایرانی به حد كمال رسید از سولفات مس ( كات كبود ) و نیترات نقره و كلرید طلا و نیترات بیسموت استفاده می شد و گاهی هم كربنات نقره بكار می برده اند . یك قسمت از مواد مزبور را با سه قسمت گـــل اخری و كمی صمغ عــربی كاملاٌ مخلوط ساییده و نـرم می كردند و یا آن را به صورت قشری بسیار نازك بر روی ظروف لعابدار نقاشی می نمودند .

نقوش سفال مینایی
تزیینات سفالهای مینایی شامل نقوش هندسی و گل و گیاه بوده كه عموما تمامی سطح داخل ظرف را می پوشانیده است . كاسه مینایی با نقوش اسلیمی سیاه و سفید و قهوه ای و ردیفی از خطوط شبه كوفی دور لبه داخل و خارجی قرن ۶و۷ هجری و نیز نقوش حیوانی و انسانی شامل مجالس شكار شاهان ، داستانهای عاشقانه ، رامشگران و نوازندگان بوده و احتمالا از شاهنامه فردوسی الهام گرفته شده است . از میان داستانهای عاشقانه داستان بهرام گور و آزاده و بیژن و منیژه بیش از هر نقش دیگری دیده می شود . عناصر اصلی بسیاری از این نقوش عبارتند از : پرنده ، دو انسان و نقش درختی در میانشان . چهره های سفال های مینایی قرون ۶و۷ كاملا ســـلجوقی می باشد هر چـــند جنسیت این چهره ها از هم متمایز نمی باشد و تــفاوتی در لباس زنانه و مردانه وجود ندارد . همچنین نقوش و تزیینات ظروف مینایی قابل مقایسه با سبك ونقوش نسخ خطی مصور ایران و عراق بوده ، گرچه چندان كتاب مصوری از دوره سلجوقی بجای نمانده ولی می توان مینیاتورهای خطی مصور و رقاء گلشن موزه توپ كاپی تركیه را قابل مقایسه با نقوش ظروف مینایی دانست . عقیده متخصصان آن است كه طراحان و نقاشان نسخ خطی مصور كسانی بودند كه مسئولیت نقاشی و تزئین ظروف مینایی را نیز بر عهده داشتند . رنگهای بكار برده شده برای نقاشی ظروف مینایی شامل آبی لاجوردی ، سبز ، فیروزه ای ، قرمز ، قهوه ای و یا سیاه ، زرد و سفید بوده كه در مواردی تمام رنگها یكجا و زمانی بعضی از رنگها برای تزیین استفاده می شده است . ( عده ای عقیده دارند كه از هفت رنگ یاد شده دو رنگ آبی لاجوردی و فیروزه ای برای تزیین زیر لعاب استفاده می شده است . )
درباره مراكز ساخت ظروف مینایی عقاید متفاوتی از طرف متخصصان اظهار گردیده و شهرهایی چون ساوه ، نطنز ، ری ، سلطان آباد و كاشان به عنوان مراكز ساخت این نوع ظروف نامبرده شده است . بنابر كاوشهای باستان شناسی انجام شده احتمالا ظروف مینایی از سایر مراكز سفال سازی به ری صادر شده اند .
اتینگهاوزن احتمال می دهد كه حومه سلطان آباد ( اراك امروزی ) از مراكز ساخت ظروف مینایی و لاجوردی بوده است از طرفی با كاوشهای اخیر معلوم شده كه ساخت ظروف مینایی در جرجان نیز متداول بوده است .

مــینای زراندود
مشكلترین سبك ظروف مینایی پرجلوه ترین آنهاست كه با نقش برجسته ساخته شده است . سفالگران اغلب قسمتهای معین را برای زراندود برجسته می ساختند . شاخ و برگ یا قبه های سوراخ شده قبل از اینكه ظرف برای بار اول در كوره رود در گل رس نقش می شدند و سپس رنگ لایه به لایه اضافه می شد . نتیجه حاصله با پیچیدگی مواجه می شود كه تقریبا نسبت به تمام سفالها شباهتش را از دست می دهد . مینای ری ظریفتر از كاشان بوده و به نظر میرسد كه كاشان به علت شهرت و ارتقاء كمی با تنـزل كیفی سفالینه ها مواجه گردیده است . متاسفانه بعضی از هنرمندان رموز سفالگری را مانند دیگر هنرهای سنتی به غیر از افراد خانواده خود نیاموخته اند و در جایی نیز به ثبت نمی رسیده و به همین دلیل مدرك و یا نوشته ای كه قواعد علمی و هندسی طرحها و نگاره ها و تكنیك این هنر را نشان دهد در دســـت نمی باشد و تنها طریق انتقال این هنر افراد یك خانواده بوده اند كه فرزند شغل پدر را پیشه كرده و شیوه و سبك او را ادامه داده است .

نـقش كنده
تكنیك نقش كنده در سفالگری ایران سابقه طولانی داشته و از ابتدای سفالگری از نقش كنده برای تزیین سفالینه استفاده می شده است و تداوم این تكنیك كه تا امروز نیز استمرار یافته در اغلب مراكز سفالگری با شیوه های تقریبا یكسان حفظ شده است .
نقش كنده روی سفالینه بی لعاب متنوع و شامل : نقوش هندسی موجی زیگزاگی نقطه چین خطوط موازی عمودی و نقوش گیاهی بوده كه اغلب روی بدنه و گردن ظروف را آرایش داده است . بنابراین نقش كنده از متداولترین تزیینات كارگاه های سفالگری بوده كه از اوایل دوره اسلامی تا قرن ۱۳ بدون وقفه ادامه داشته است .

سـفال با لعاب پاشیده
در قرن دوم هجری همزمان با حكومت عباسیان ارتباط ایرانیان با كشور چین گسترش یافت و بسیاری از دست ساخته های كشور چین از راه دریا و خشكی به سرزمینهای اسلامی چون ایران عراق و مصر صادر گردید . از طرف دیگر وجود هنرمندان چینی در دربار عباسیان باعث شد تا ذوق تلطیف یافته هنرمندان اسلامی و چینی در این زمینه نزدیكتر شده و در صنایع گوناگون بویژه سفالگری در سرزمینهای اسلامی نوآوریهایی پدید آید . در این زمان كه مصادف با دوره تاریخی تانك در كشور چین است ساخت نوعی سفالینه كه همان شیوه تزیین با لعاب پاشیده است در چین متداول بوده و در اثر توسعه تجارت به كشور های اسلامی صادر می شده است . در كاوشهای باستان شناسی شهرهای اسلامی چون ری شوش سیراف جرجان نیشابور سفالینه های صادراتی ساخت چین بدست آمده است

ظروف با تزیین لعاب پاشیده ایران به دو نوع تقسیم میشود :
۱ـ سفالینه با لعاب پاشیده و نقش كنده
سفالینه های از نوع اول با لعاب گلی پوشش و سپس با لعاب سرب و رنگهایی كه از تركیب اكسید فلزات تهیه میگردید به صورت لكه یا گاهی به صورت نقطه چین روی ظروف را می پوشانده است . رنگهای پاشیده در ظروف ساخت چین اغلب از سه رنگ : سبز آبی زرد كهربایی استفاده می شده است . ولی در ظروف پاشیده ساخت ایران علاوه بر این سه رنگ رنگ ارغوانی نیز بكار رفته است .
۲ـ سفالینه های نوع دوم ازابداعات سفالگران ایرانی بوده كه توانستند بعد از گذشت زمانی كوتاه از تقلید نوع اول به ساخت نوع دوم كه تزیینی است با لعاب پاشیده و نقش كنده دست یابند . در این نوع تزیین نقوش كنده قبل از لعاب اصلی سطح ظرف را آرایش داده و سپس با لعاب اصلی پوشش شده است . نقوش كنده عموما شامل نقوش گیاهی اسلیمی خطوط پراكنده و به ندرت نقش پرندگان می باشد .
خمیر سفال با لعاب پاشیده اغلب به رنگ نخودی و قرمز بوده و شكل ظروف با كف حلقه ای بدنه محدب و یا كشیده است . سفالینه با لعاب پاشیده و نقوش كنده در اغلب مراكز سفالسازی اوایل اسلام بدست آمده ولی بطور كلی شمال ایران و مراكزی چون نیشابور ری جرجان تخت سلیمان را میتوان از مراكز ساخت آن دانست . ساخت این نوع سفالینه حدود سه قرن در ایران و سایر سرزمینهای اسلامی چون مصر سوریه و عراق ادامه داشته است .

سـفالینه با تزیین زیر لعاب
شیوه نقاشی و تزیین زیر لعاب از اوایل اسلام بویژه در قرن سوم و چهارم هجری در مراكز سفالسازی شمال و شمال شرقی ایران مرسوم بوده است . در دوره سلجوقی خوارزمشاهی ایلخانی و تیموری تحول تازه ای در تكنیك این نوع ظروف پدید آمد به این ترتیب كه سفالگران ادوار یاد شده بجای لعاب سرب از لعاب قلیایی برای پوشش و آرایش سفال استفاده كرده اند .
استفاده از لعاب قلیای برای پوشش وهمچنین خمیر شیشه برای ساخت ظروف هنرمندان سفالگر را قادر ساخت كه تزیینات زیبایی در زیر لعاب شفاف به وجود آوردند .
نقاشی و تزیین زیر لعاب اغلب با دورنگ آبی و سیاه انجام گرفته ولی گاهی رنگهای فیروزه ای لاجوردی سبز تیره نیز به آن اضافه می شده است .
رایجترین تزیین به شیوه نقاشی زیرلعاب ظروفی است كه با رنگهای آبی در زمینه سفید نقاشی شده اند . خمیر این نوع سفالینه اغلب سفید و نخودی است و شكل ظروف بسیار متنوع و بیش از همه كاسه با پایه بلند بدنه كشیده و لبه صاف است .
بور كلی تزیین قسمت خارجی سفالینه نقاشی زیر لعاب خطوط موازی گل و گیاه و گاهی اشعار فارسی در زیر لبه ورودی بدنه است . تزیین قسمت داخلی این ظروف بسیار متنوع بوده و سفالگر از نقوش مختلف برای آرایش استفاده میكرده است . در میان نقوش حیوانات غزال دونده ماهی اردك و پرندگان از میان نقوش گیاهی از طرح برگهای متراكم گلهای طوماری و اسلیمی و بالاخره از نقوش انسان طرحهای مجالس رقص نوازندگی شكار بیش از همه استفاده شده است .
به علت ناكافی بودن تحقیقات باستان شناسی و عدم مدارك لازم مراكز مهم ساخت این نوع سفالینه به تحقیق روشن نیست ولی مراكزی مانند : ری كاشان سلطان آباد و جرجان مناطقی هستند كه محققان در ساخت ظروف نقاشی شده زیر لعاب در آنها اتفاق نظر دارند . گر چه سفالینه مراكز یاد شده بطور كلی با هم قابل مقایسه هستند ولی از نظر تزیینات هر یك دارای ویژگی مشخصی میباشند . در كاشان كه ساخت ظروف با نقاشی زیر لعاب تا قرن ۸ هجری متداول بوده كمتر تغییراتی در آن به وجود آمده و فقط نقوش انسان تا حدودی تحت نفوذ هنر نقاشی مغول قرار میگیرد .

زیباترین ظروف سفالینه نقاشی شده زیر لعاب

گروهی است كه در بین متخصصان سفال اسلامی به نام ظروف سفالین با تزیین معروف شده است . این نوع سفالینه معمولا با دو رنگ آبی و سیاه تزیین میشود . هنرمند سفالگر اغلب از صحنه های رقص نوازندگی و شكار استفاده كرده و با مهارت خاصی نقوش سیاه را بر زمینه آبی آرایش كرده است . نقوش اغلب بزرگ نشان داده می شود و عموما نقش نوازنده شكارچی و غیره تمامی سطح و یا گاهی كف ظروف را در برمی گیرد . از مراكز ساخت این گونه سفال میتوان ری كاشان جرجان و بعضی از مراكز سفالسازی شمال غرب ایران را نام برد كه در قرون ۶ تا ۸ هجری ساخت آن ادامه داشته است . بطور كلی ظروف نقاشی شده زیر لعاب با تكنیك یاد شده در بالا متعلق به مراكز سفالسازی مهم بوده و از این مراكز به نقاط و شهرهای مختلف صدر میشده است . همچنین نمونه این ظروف در مناطق جنوبی ایران كشف شده است .
تاریخ سفالگری در ایران
منبع : سایت اوشیدر

تاریخ سفالگری در ایرانتاریخ سفالگری در ایران



لینک منبع

بازنشر: مفیدستان

مطلب تاریخ سفالگری در ایران – گردشگری در سایت مفیدستان
برای دریافت مطالب مفید به سایت مفیدستان مراجعه فرمایید.


لینک منبع و پست :تاریخ سفالگری در ایران – گردشگری
http://mofidestan.ir/%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae-%d8%b3%d9%81%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%da%af%d8%b1%d8%af%d8%b4%da%af%d8%b1%db%8c/

نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :